Elke samenleving heeft een eigen cultuur met onderliggende waarden. Het gaat dan om cultuur als geheel van opvattingen met betrekking tot de zin van het bestaan; waarden, normen en betekenissen, die mensen inspireren en activeren. De cultuur van een samenleving is gevormd door de geschiedenis, de religie, de filosofie en is beïnvloed door een samenspel van geografische, economische en politieke omstandigheden.

Cultuur bepaalt het functioneren van een samenleving. Vaak gebeurt dit onbewust. Gedragsnormen,  dagelijkse omgangsvormen, zoals bijvoorbeeld op welke wijze mensen elkaar begroeten, zijn vanzelfsprekendheden waarvan men zich pas bewust wordt als iemand zich er niet aan houdt. Mensen hebben een bepaald verwachtingspatroon van elkaar. Dit is gebaseerd op een vaak onbewust gedeeld patroon van waarden en normen.

Hoe mensen denken, handelen en voelen wordt voor een deel bepaald door de cultuur waarin men is opgegroeid. Die cultuur wordt overgedragen via de sociale omgeving (gezin, school, kerk, vriendenkring). De kern hiervan vormen de waarden. Dit zijn ook de eerste dingen die kinderen leren - vaak onbewust en impliciet. Waarden hebben betrekking op wat goed is en wat slecht is. Deze waarden bepalen veel van ons handelen en zijn vaak moeilijk zichtbaar voor buitenstaanders. Ze moeten afgeleid worden uit gedrag en omgangsvormen.

Culturen zijn voortdurend in beweging en er is sprake van culturele ontwikkeling door bijvoorbeeld contact met andere culturen. Er zijn echter een aantal waarden die zo verweven zijn met de culturele identiteit, geworteld in eeuwenoude tradities, dat het onmogelijk is deze af te leggen zonder de fundamenten van het maatschappelijk bestel aan te tasten.

De Nederlandse cultuur heeft zich gedurende eeuwen ontwikkeld. We kunnen ons afvragen wat de onderliggende waarden zijn van de Nederlandse cultuur, de grondtonen die het (maatschappelijk) leven bepalen.

Nederland maakt deel uit van de Europese beschaving die gevormd is vanuit eigen spirituele en filosofische bronnen. De joods-christelijke traditie en het Griekse denken zijn belangrijke, bepalende bronnen voor onze cultuur. Uit deze tradities komen waarden voort die kort samengevat kunnen worden beschreven als nadruk op persoonlijke verantwoordelijkheid, respect voor het leven en andere opvattingen, zelfontplooiing en zelfverwerkelijking - het benutten van talenten -, maar ook sterke sociale bewogenheid en betrokkenheid op de ander.

Als kenmerkend voor de Nederlandse cultuur worden vaak openheid en tolerantie genoemd. Het duidt de openheid van onze samenleving aan en de bereidheid om andersdenkenden op te nemen en te accepteren. Van oudsher zijn er vreemdelingen in Nederland komen wonen. Onze samenleving wordt geconfronteerd met andere culturen. Er worden culturele verschillen binnen onze samenleving zichtbaar. Dit brengt spanningen met zich mee, maar ook bezorgdheid over de eigen samenleving. Het gaat dan om individualisering, egoïsme, normvervaging, toename van criminaliteit en geweld.

Er moet nagedacht worden over de vraag of we door een eenzijdige nadruk op openheid en tolerantie niet de grondbeginselen van onze samenleving op het spel zetten. Het is immers van levensbelang voor het functioneren van een samenleving dat er sprake is van tenminste een gemeenschappelijk waarden- en normenpatroon.

Uit:

“Anders en beter, pleidooi voor een andere aanpak in de politiek vanuit een Chritsen-democratische visie op de samenleving, overheid en politiek”, door Jan Peter Balkenende (minister-president).