Waar gaat het eigenlijk over in de discussie ten aanzien van ‘waarden en normen’? Onze huidige premier Balkenende koos het als één van zijn belangrijkste verkiezingsthema’s en ook andere partijen gingen er al snel mee aan de haal. De termen worden zeker door de  huidige maatschappelijke discussie gemakkelijk in de mond genomen, maar denken we allemaal aan hetzelfde of heeft iedereen er zo z’n eigen gedachten bij? 

Wat betekenen de woorden eigenlijk? Het woordenboek De Dikke van Dale, wetenschappelijk en degelijk, biedt ons enige uitkomst. Wat staat er bij norm?

norm (de;-en) [.1899.<FR.Norme] 1. de toestand die voor een categorie personen of zaken de gewone is of waarnaar men zich moet richten; syn. regel, richtsnoer.

Er volgen enkele gebruiksvormen van het woord in een zin, bijv. de norm stellen; een ruime, soepele, een strenge norm; aan de norm voldoen; de norm halen; een norm overschrijden; de normen en waarden van de samenleving. Ook wordt het woord gebruikt in de betekenis van: regel voor de normalisatie. Dan volgen woorden als beoordelingsnorm, fatsoensnorm, gedragsnorm etc.

En hoe luidt de betekenis van waarde?.

waarde (de(v);-n) grootte van de betekenis dat iets heeft als bezit, door gehalte, als middel tot een doel, door betrekking of door een combinatie van deze of enkele factoren.

Dan volgen enkele nadere betekenissen van het woord waarvan nummer drie nog het meest lijkt op waar we waarschijnlijk naar zoeken: 3. betekenis door gehalte. Ook hier volgen enkele uitdrukkingen als de waarde van een kunstwerk, innerlijke waarde, zedelijke waarde, ieder in zijn waarde laten en woorden als amusementswaarde, antiekwaarde, eeuwigheidswaarde.

Een conclusie is dat, of het nu om normen of om waarden gaat, we blijkbaar altijd aan het relateren en relativeren zijn. Maar er is ook een verschil. Een norm wordt gesteld in vergelijking met iets en is bovendien gerelateerd aan een categorie personen of zaken. Normen zijn meestal objectief meetbaar (of zichtbaar) maar zijn aan de andere kant ook variabel op een schaal. Soms lijken ze iets ‘oppervlakkigs’ in zich te hebben. Normen kun je gewoonlijk ook wel aanleren. Je hond netjes uitlaten in het bos of in de goot, niet door rood rijden, geen afval op straat gooien, etc.

Waarden hebben een diepere bodem en hebben blijkbaar pas betekenis als je ergens echte waardering voor hebt of een waarde aan toekent. Voor de één heeft een film of boek een hoge amusementswaarde, voor de ander is die waarde nihil. De antiekwaarde is voor een ongeïnteresseerde leek niet meer dan een geldbedrag voor ‘oude rommel’ die je liefst snel verkoopt, terwijl de echte liefhebber er naast eventuele geldwaarde vooral ook veel emotionele waarde aan toekent. Niet echt goed meetbaar dus; waarde kan nogal subjectief zijn. Kun je waarden eigenlijk wel leren?

In de maatschappelijke discussie in onze samenleving gaat het meestal om normen. En dan vaak normen in de betekenis van gedragsnorm of fatsoensnorm; bepaalde afspraken of regels waar naar men hoopt iedereen zich aan (leert) houden. Helaas blijkt in de praktijk dat het lang niet altijd lukt mensen te binden aan normen, omdat personen of groepen hun eigen normen stellen. De norm is niet harder dan 120 op autosnelweg; in de praktijk wordt er veel harder gereden door menigeen.

Over waarden discussiëren is veel moeilijker. Als het gaat om de waarde van het menselijk leven en je daar serieus waarde aan hecht, zou abortus niet kunnen bestaan. En als je echt uitgaat van de integriteit van het menselijk lichaam, zou afschaffing van het bordeelverbod niet ter sprake zijn gekomen en werd er alles aan gedaan om vrouwenhandel uit te bannen. 

Waarden geven de bron waar je uit put en de richting van waaruit je denkt aan. Normen zijn eigenlijk alléén grensbepalend. Maar waar is de grens als je de verkeerde richting uit gaat of vanuit de verkeerde bron put? Dan vormen de normen geen belemmeringen meer en zijn ze ‘waardenloos’ geworden.

Voor jong en oud geldt dat het vooral van belang is naar de echte waarden in het leven te zoeken. Interessant is dat de Dikke van Dale onder het woord waarde eeuwigheidswaarde noemt. Bij norm wordt niet over eeuwigheidsnormen gesproken. Dat woord bestaat denk ik niet eens. Bij waarde wordt ook verwezen naar de zedenleer (ethiek), naar de heersende zeden en/of de zedelijke waardering voor specifiek menselijke handelingen en naar zeden, d.w.z. al die gedragingen die in zekere zin algemeen als goed en geoorloofd gelden en aanvaard worden (syn. gewoonte of traditie).

Tijdens de laatste Generation Praise avond sloot Tiemen Westerduin (HGJB) in zijn meditatie aan bij het onderwerp waarden. Het ging over Efeze 5: 1-14 dat begint met: Zijt dan navolgers Gods, als geliefde kinderen. En wandelt in de liefde, gelijkerwijs ook Christus ons liefgehad heeft en Zichzelf voor ons heeft overgegeven tot een offerande en een slachtoffer, Gode tot een welriekende reuk. Dat is een waarde met eeuwigheidwaarde. Paulus gaat verder in op de zeden, op wat wel en niet past als je vanuit de waarde van het werk van Christus denkt. Gelukkig worden in onze gemeente zoveel mogelijkheden geboden, o.a. via de zondagse diensten, (jeugd)verenigingen en het open jeugdwerk, om samen na te denken over wat van echte waarde is. Zonde, als we al die kansen laten liggen of er alleen maar uiterst kritisch tegenover staan. ‘Wie niet waagt….’

Berthold Schaap